by Ławy fundamentowe można w niektórych przypadkach wylać bez deskowania, bezpośrednio w odpowiednio przygotowanym wykopie. Nie jest to jednak metoda, którą można zastosować automatycznie na każdej działce. Dużo zależy od tego, jak zachowuje się grunt po wykopaniu rowów pod fundament.
Najłatwiej pracuje się w gruncie, który dobrze trzyma pionowe ściany i nie osypuje się przy najmniejszym dotknięciu. Właśnie dlatego przy fundamentach bez szalunku tak często mówi się o glinie. Zwarta, sucha glina potrafi utrzymać kształt wykopu bardzo dobrze, ale ta sama glina po mocnych opadach może zacząć się odspajać i deformować.
W piasku problem jest zwykle inny. Boki wykopu łatwiej się osypują, przez co ława robi się szersza niż przewidziano w projekcie, a razem z szerokością rośnie ilość potrzebnego betonu.
Dlatego nie patrzyłbym wyłącznie na nazwę gruntu. Znacznie ważniejsze jest to, czy wykop utrzymuje wymagany kształt i pozostanie stabilny aż do zakończenia betonowania.
Co właściwie oznacza fundament bez szalunku?
W domu jednorodzinnym chodzi najczęściej o betonowanie ławy fundamentowej bezpośrednio w gruncie, bez wykonywania drewnianych boków szalunku.
Prace wyglądają wtedy mniej więcej tak:
- geodeta wyznacza osie budynku,
- wykonywane są wąskie wykopy pod ławy (ręcznie lub mini-koparką),
- kontroluje się poziom i stan dna,
- układa się zbrojenie na odpowiednich dystansach,
- beton trafia bezpośrednio do wykopu,
- po wykonaniu ławy powstają kolejne elementy fundamentu.
Nie oznacza to oczywiście, że cały fundament wykonywany jest później bez jakiegokolwiek deskowania. Ściany fundamentowe mogą być murowane z bloczków albo wykonane w zupełnie innej technologii przewidzianej w projekcie.
Najważniejsza różnica jest taka, że przy samej ławie boki wykopu zastępują szalunek. Jeśli są krzywe, osypują się albo mają różną szerokość, dokładnie taki kształt przejmie beton.
Czy ławy bez szalunku można robić tylko w glinie?
Nie. Glina jest po prostu jednym z gruntów, w których stosunkowo łatwo uzyskać stabilne ściany wykopu.
| Rodzaj gruntu | Jak wygląda sytuacja bez szalunku? |
|---|---|
| Zwarta glina | Zwykle bardzo dobre warunki, jeśli ściany wykopu pozostają stabilne |
| Ił i inne zwarte grunty spoiste | Często możliwe wykonanie bez deskowania |
| Mokra, plastyczna glina | Warunki znacznie gorsze, możliwe deformacje i odspajanie boków |
| Piasek | Trudniej utrzymać pionowe i równe ściany |
| Żwir i pospółka | Częsty problem z osypywaniem i utrzymaniem geometrii |
Najgorszym skrótem myślowym byłoby więc: „mam glinę, więc na pewno mogę lać bez szalunku”.
Glina może być zwarta i bardzo stabilna, ale może też być miękka, nawodniona albo mocno naruszona podczas kopania. Jeśli boki zaczynają się odspajać, wykop poszerza się z godziny na godzinę albo na dnie pojawia się błoto, metoda bezszalunkowa szybko traci swoje zalety.
Jak sprawdzić, czy wykop nadaje się do betonowania?
Najlepiej skontrolować go dwa razy: zaraz po wykonaniu i ponownie tuż przed betonowaniem.
Sprawdź:
- szerokość w kilku miejscach na każdym odcinku,
- głębokość i poziom dna,
- czy ściany się nie osypują,
- czy na dnie nie ma luźnego gruntu,
- czy po deszczu nie pojawiła się woda,
- czy grunt na dnie nie został rozmiękczony.
Szerokość wykopu jest szczególnie ważna, bo nawet niewielka różnica na długich ławach oznacza sporo dodatkowego betonu.
Załóżmy, że zgodnie z projektem ława ma:
50 cm szerokości i 40 cm wysokości,
a łączna długość wszystkich ław wynosi 60 m.
Projektowa objętość betonu to:
0,50 × 0,40 × 60 = 12 m³
Jeśli jednak wykop wyjdzie średnio na 65 cm szerokości, zużycie rośnie do:
0,65 × 0,40 × 60 = 15,6 m³
Różnica wynosi 3,6 m³ betonu.
Przy takim wyniku oszczędność na deskach i robociźnie może bardzo szybko zniknąć. Dlatego przy fundamentach lanych prosto w grunt dokładność wykopu ma bezpośrednie przełożenie na koszt.
Folia czy chudziak pod ławę bez szalunku?
Nie ma jednej reguły, że pod każdą ławą betonowaną w gruncie musi znaleźć się folia albo chudy beton. To zależy od projektu oraz przyjętego sposobu wykonania.
Folia w wykopie
Folia może ograniczyć bezpośredni kontakt świeżej mieszanki z gruntem i zmniejszyć ucieczkę zaczynu cementowego do podłoża. Przy drobnych osypujących się fragmentach pozwala również utrzymać beton w czystszym środowisku.
Nie traktowałbym jej jednak jako gotowej hydroizolacji fundamentów. W tym miejscu pełni przede wszystkim funkcję technologiczną podczas betonowania.
Trzeba też uważać, żeby podczas układania zbrojenia i betonowania nie została przypadkowo poszarpana i zrolowana na dnie wykopu.
Chudziak
Chudy beton daje równą, twardą i czystą powierzchnię roboczą. Ułatwia ustawienie zbrojenia, zachowanie otuliny i kontrolę wysokości ławy.
Może być szczególnie wygodny wtedy, gdy dno po koparce nie wyszło idealnie równo. Nie powinien natomiast służyć do przypadkowego wypełniania każdego miejsca, w którym koparka wybrała za dużo gruntu.
Jeżeli wykop został mocno przekopany albo pod fundamentem pojawił się słaby grunt, trzeba najpierw ustalić prawidłowy sposób naprawy tego miejsca.
Jak wykonać ławy bez szalunku krok po kroku?
1. Nie rób wykopu z dużym wyprzedzeniem
Wykop, który w dniu wykonania wygląda idealnie, po kilku dniach opadów może wyglądać zupełnie inaczej. Boki zaczynają się osypywać, dno mięknie, a miejscami pojawia się stojąca woda.
Dlatego przy technologii bez deskowania szczególnie korzystne jest wykonanie rowów możliwie blisko terminu betonowania.
2. Nie zasypuj przekopanego miejsca luźną ziemią
Jeśli łyżka koparki zeszła za głęboko, wrzucenie z powrotem kilku łopat urobku i postawienie na nich kosza zbrojeniowego nie przywraca pierwotnych warunków podłoża.
Sposób uzupełnienia powinien być dobrany do skali przekopania i rodzaju gruntu. Przy większym problemie warto ustalić rozwiązanie z osobą odpowiedzialną za konstrukcję i prowadzenie budowy.
3. Oczyść i wyrównaj dno
Przed układaniem zbrojenia trzeba usunąć luźne bryły ziemi, materiał osypany z boków i błoto. Dno powinno odpowiadać rzędnym przewidzianym w dokumentacji.
Jeśli po intensywnym deszczu grunt został rozmiękczony, samo wybranie wody z wykopu nie zawsze oznacza, że można od razu betonować.
4. Ustaw zbrojenie na dystansach
Zbrojenie nie może leżeć bezpośrednio na gruncie ani na samej folii.
Trzeba zachować otulinę przewidzianą w projekcie, dlatego kosz ustawia się na odpowiednich dystansach. Ważne jest również, żeby po chodzeniu przy wykopie albo podczas betonowania podkładki nie zapadały się w miękkie podłoże.
5. Wyznacz poziom góry ławy
Przy klasycznym szalunku górna krawędź deski jest naturalnym punktem odniesienia. W wykopie bez deskowania tego nie ma.
Poziom betonu można kontrolować za pomocą:
- lasera,
- niwelatora,
- reperów,
- prętów lub innych znaczników wysokości.
Nie ma sensu lać betonu „równo z gruntem”, bo powierzchnia działki bardzo rzadko znajduje się wszędzie na tej samej wysokości.
6. Beton podawaj tak, żeby nie niszczyć ścian wykopu
Przy pompie do betonu strumień mieszanki nie powinien uderzać z dużą siłą bezpośrednio w bok wykopu. Można w ten sposób oderwać kawał gruntu, który wpadnie do świeżego betonu, a przy okazji miejscowo poszerzyć ławę.
Mieszankę najlepiej rozprowadzać równomiernie, kontrolując po drodze poziom i położenie zbrojenia.
Co najczęściej idzie nie tak?
Ściany wykopu zaczynają się osypywać. Grunt trafia do betonu, a ława robi się coraz szersza.
Koparka zrobiła zbyt szeroki wykop. Przy całym budynku kilka czy kilkanaście dodatkowych centymetrów może oznaczać kilka metrów sześciennych więcej betonu.
Dno jest nierówne. Utrzymanie projektowanej wysokości oraz właściwego położenia zbrojenia staje się trudniejsze.
Wykop został przekopany. Zasypanie dołka luźnym gruntem nie jest dobrym sposobem na odtworzenie nośnego podłoża.
Przyszedł mocny deszcz. Nawet wcześniej stabilna glina może się rozmiękczyć albo zacząć odspajać.
W wykopie stoi woda. Betonowanie do błota i wody nie jest tym samym co betonowanie w prawidłowo przygotowanym gruncie.
Geometria wyszła przypadkowa. Beton wylany bez deskowania odwzoruje kształt rowu. Jeśli wykop jest nierówny, gotowa ława również będzie nierówna.
Fundament bez szalunku czy w deskowaniu – co wychodzi taniej?
Przy bardzo dobrym gruncie wariant bezszalunkowy rzeczywiście może oznaczać mniej pracy i niższy koszt. Nie trzeba przygotowywać desek, skręcać całego szalunku i później go rozbierać.
| Bez szalunku | W szalunku |
|---|---|
| Mniej pracy przy deskowaniu | Więcej robocizny |
| Mniejszy koszt materiałów szalunkowych | Trzeba kupić lub zapewnić szalunki |
| Szybkie wykonanie przy stabilnym gruncie | Dłuższy etap przygotowania |
| Duża zależność od jakości wykopu | Większa kontrola szerokości i kształtu |
| Możliwe większe zużycie betonu | Łatwiej przewidzieć ilość mieszanki |
| Większa wrażliwość na pogodę | Geometria w mniejszym stopniu zależy od boków wykopu |
Przy zwartej glinie i dobrym operatorze koparki technologia bez szalunku potrafi być naprawdę wygodna.
Jeśli jednak projektowana ława o szerokości 50 cm zamienia się miejscami w 70 czy 80 cm, a dodatkowo trzeba poprawiać osypujące się fragmenty, rachunek zaczyna wyglądać zupełnie inaczej.
Dlatego porównując koszty, warto patrzeć nie tylko na cenę desek. Trzeba uwzględnić również dokładność wykopu i ewentualne dodatkowe zużycie betonu.
Kiedy lepiej zrobić szalunek?
Deskowanie będzie bezpieczniejszym i bardziej przewidywalnym rozwiązaniem, jeśli:
- piasek lub żwir regularnie osypuje się do rowu,
- grunt jest mocno nawodniony,
- po wykopaniu szybko pojawia się woda,
- boki wykopu pękają albo odpadają większymi fragmentami,
- trudno utrzymać wymaganą szerokość ławy,
- wykop musi pozostać otwarty przez dłuższy czas,
- geometria fundamentu jest skomplikowana,
- projekt przewiduje wykonanie ławy w deskowaniu.
Nie zmieniałbym też samodzielnie rozwiązania zaprojektowanego jako ława szalowana na wariant „lejemy prosto w ziemię” tylko dlatego, że będzie szybciej.
Jeżeli grunt rzeczywiście pozwala na wykonanie ławy bez deskowania, sposób robót warto ustalić z kierownikiem budowy lub projektantem. W tej technologii dokładność gotowego fundamentu zależy bezpośrednio od dokładności wykopu, więc błędy popełnione podczas kopania bardzo szybko przenoszą się na beton.
Czy fundamenty bez szalunku mają sens?
Tak, ale tylko wtedy, gdy grunt pozwala wykonać równy i stabilny wykop. Nie musi to być wyłącznie glina, choć zwarte grunty spoiste rzeczywiście dają pod tym względem dobre warunki.
Jeżeli wykop zachowuje projektowaną szerokość, dno jest stabilne, nie ma problemu z wodą, a projekt dopuszcza taki sposób wykonania, rezygnacja z deskowania może przyspieszyć roboty i ograniczyć koszty.
Jeśli natomiast boki osypują się, szerokość zmienia się co kilka metrów albo pogoda zaczyna rozmiękczać grunt, zaleta szybko znika. Wtedy szalunek nie jest zbędnym dodatkiem, tylko sposobem na utrzymanie geometrii, której sam wykop już nie zapewnia.
